Beyin Gücü Uyarıcı Maddeler ile Artırılabilir mi?

Bir hap alsak da beynimizi süper güçlü hale getirsek sizce de müthiş olmaz mıydı? Düşünün şimdi matematik sınavına girmek üzeresiniz, bütün formülleri biliyorsunuz ama hâlâ problemleri çözemiyorsunuz. Sınavdan önce bir hap alıp 15 dakikada beyin gücünüzü artırmak ve bütün soruları yapabilmek çok güzel olurdu. Böyle bir film var, Limitless filmini izleyenler bilir; filmde başrol oyuncusu deneysel bir ilacı alıyor (NZT’ydi sanırım) ve normal zamanlarda yapamayacağı işleri hap aldıktan sonra başarabiliyordu. Çok ayrıntılı hesaplar yapabiliyor, çok ince planlar kuruyordu. Piyasada bu tip maddeler var ve satılıyor ama bunlar gerçekten beyin işlevlerini geliştiriyor mu? Sağlık açısından herhangi bir zararları var mı? Beyin gücü sadece bu maddeler yoluyla mı artırılabilir?

Yüzlerce yıldır insanlar beyinlerinin gücünü artırmak için çeşitli maddeler kullandı. Muhtemelen bunların en yaygını kahve ve içindeki kafeindir. Kimisi halüsinojen maddeleri denedi. Van Gogh LSD kullanıyordu. Kızılderililer geçmiş yüzyıllarda koka yaprağı çiğneyerek kokain alıyorlar ve bu sayede yorgunluklarını gideriyorlardı. Geçtiğimiz 10-20 yılda bilim insanları uyarıcı maddelerin beyni nasıl etkilediğini araştırdılar ve epey yol katettiler.

Nootropiklerin Beyin Üzerindeki Etkileri Pek Bilinmiyor

Beyni geliştiren ilaçlar, yani nootropiklerin gündeme gelmesinde Limitless filminin rolü yadsınamaz. Tabii ki hiçbir ilaç sizi filmdeki gibi bir dahiye dönüştüremez ama bazıları var olan kaynaklarınızı daha iyi kullanmanızı sağlayabilir. Ya da bu sadece bir plasebo etkisi olabilir mi? Maalesef bu alanda pek fazla araştırma yok. Sadece bir avuç çalışmada nootropiklerin sağlıklı insanlar üzerindeki etkileri, yararları ve çalışma şekli irdeleniyor.

Az önce sınav zamanları alınan haplardan bahsettik. Madem nootropiklerin etkisini araştıran çok fazla çalışma yok o zaman rotamızı başka bir yere kaydırıyoruz. Kimyasal nootropiklerin en meşhurlarından biri olan Ritalin sınav zamanları pek çok öğrenci tarafından kullanılıyor. Bu psikouyarıcı madde aslında dikkat eksikliğine bağlı hiperaktivite bozukluğu (DEHB) yaşayan hastalara yazılan kırmızı reçeteli bir ilaçtır. Ritalinin temel işlevi hiperaktiviteyi azaltarak kişinin yaptığı işe odaklanmasını sağlamaktır. Ancak öğrenciler bunu kendi amaçları doğrultusunda sınavlara daha iyi çalışabilmek için kullanmaktan çekinmiyor. Beyin gücü bazı maddeler tarafından artırılabilir ama bunun faturası da o

Ritalin Dopamin ve Noradrenalinin Hücrelere Geri Dönmesini Engelliyor

Uyarıcı Maddeler ile Beyin Gücü Artırılabilir mi?

Formülünde metilfenidat bulunan Ritalin dopamin ve noradrenalinin nöronlara geri döndürülmesini engelleyerek, sinaptik boşlukta daha uzun süre durmasını sağlar. Nörotransmitterlerin daha uzun süre dışarıda durması sinapsın süresini uzatacaktır. Bu da nöronların daha fazla uyarılması anlamına geliyor. Yorgun hissettiğinizde, dikkatiniz çok dağıldığında nöronlarınızın daha aktif olması yorgunluğunuzu giderecek ve yaptığınız işe daha fazla odaklanmanızı sağlayacaktır. Kokain de aynı şeyi yapıyor. Ritalin aldığınızda nörotransmitterler nöronları daha uzun süre uyaracağı için kendinizi daha zinde hissedersiniz ve dikkatiniz artar. Ancak dikkat etmek gerekir ki bu ilaç DEHB hastaları için tasarlanmıştır. Sağlıklı kişiler için değil.

Hayvanlar üstünde yapılan araştırmalar Ritalin’in etkisinin doza göre değişkenlik gösterdiğine işaret ediyor. Yüksek dozda metilfenidat alan yetişkin farelerin hareketlilikleri artıyor ve dikkat becerileri zayıflıyor. Orta dozlarda alındığında ise bu kimyasal bilişsel işlevleri geliştirirken, bu sefer hareketliliği azaltıyor. Düşük dozlarda ise hareketliliğe etki etmeyip, dikkat kabiliyetini iyileştiriyor. Beyin gücü bu ilaçlar sayesinde bir nebze artırılabilir ama doza dikkat etmek gerekli.

Uyarıcı Maddelerde Doz Çok Önemli!

Ritalinin doza bağlı etkileri bize nootropikler hakkında çok şey anlatıyor. Dozun birazcık bile değişmesi maddenin etkisini çok değiştirebiliyor. Bütün bunlar nörokimya dediğimiz beyin kimyası ile alakalı konular. İşin sırrı aslında dopamin ve noradrenalin nörotransmitterlerin, reseptörlerine ne kadar uzun süre bağlandıklarıyla ilgili. Dopaminin D1 reseptörü ve noradrenalinin α2 reseptörleri prefrontal kortekste bolca bulunan proteinlerdir. Bunların uyarılması bilişsel işlevleri büyük ölçüde etkiler. Eğer bu nörotransmitterler nöronların arasında yüksek miktarlarda bulunursa dopamin D2 reseptörlerini, noradrenalin de α1 ve β reseptörlerini işgal etmeye başlar. Bütün bu dengesizlikler nöronların işlevini olumsuz etkiler ve sorunlar başlar.

Diyelim ki doğru miktarı buldunuz, şimdi nootropikleri kullanmak güvenli olur mu? Maalesef cevap yine hayır. Metilfenidatın uzun süreli kullanımı çok ciddi yan etkiler doğuruyor. Beyin fizyolojisinde kalıcı hasarlar ve davranışlarda oluşan anormallikler bunlardan sadece bazıları. Ritalin bu açıdan biraz sabıkalı bir ilaç ama kafein gibi maddeler daha masum. Çözünebilir kahve yerine demlenebilen kaliteli kahve içerseniz alacağınız antioksidanlar ile beyin gücü artırılabilir.

Kozmetik Nöroloji Çağı Başladı

Artık bilim insanlarının kozmetik nöroloji dediği bir çağa girdik. Bu çağda insanlar beyinlerini süper yapmak için sıradışı yöntemlere kalkışabiliyorlar. Ritalin (metilfenidat), Adderal (dekstroamfetamin) ve Provigil (modafinil) gibi bilişsel işlevleri geliştirici ilaçlar yaygınlaşmaya başladı. İlaçları kullananlar ise yan etkileri sıklıkla görmezden geliyor. İnsanların ihtiyaçlarına yanıt olacak şekilde nootropikleri pazarlayan şirketler bile var. Örneğin truBrain, Nootrobrain ve Nootroo gibi şirketler çeşitli nootropik maddeleri karıştırarak internet üzerinden tüm dünyaya satıyor.

Bu piyasa henüz daha yeni olduğu için gerekli yasal düzenlemeler yok. Ayrıca bunlar satılırken ilaç olarak değil, takviye gıda olarak satıldığı için pek çok yasal sınırlamadan da kurtuluyor. Geçmiş yıllarda besin takviyeleri satan meşhur GNC firmasının ürünlerinde bir araştırma yürütüldü. GNC’nin piyasadaki her 5 ürününden 4’ünde etikette yazan bileşenler yer almadığı ortaya çıktı. Ürünlerden fayda görenler esasında plasebo etkisini yaşıyordu. New York mahkemesi tarafından bu olay ortaya çıkınca GNC söz konusu bütün ürünlerini piyasadan çekti.

Yüksek Beyin Gücü için Doğru Maddeler Doğru Miktarda Kullanılmalı

Beyin gücü artırımı ve beynin daha iyi çalışmasını sağlayacak maddeler binlerce yıldır kullanılıyor. Kahve gibi uyarıcılar doğru miktarlarda kullanıldığında çok faydalı oluyorlar, bunu inkar edemeyiz. Çalışma hafızasını, farkındalığı, dikkati geliştiriyor, tepki verme hızımızı artırıyor. Bu konuda daha çok şey konuşabiliriz. Biz Türklerin en çok içtiği içecek olan siyah çayda tiyanin adlı bir amino asit vardır. Tiyaninin nöronları koruyucu etkisi olduğu ve kafeinin iyi etkilerini hızlandırdığı yapılan araştırmalarca kanıtlandı. Aslında hepimiz bu nootropikleri tüketiyoruz. Önemli olan, doğru maddeleri doğru miktarda tüketmektir.

Hazırlayan: Çağlayan Taybaş

Kaynaklar
  1. http://knowingneurons.com/2016/05/25/smart-drugs/
  2. http://psycnet.apa.org/psycinfo/2001-16577-013
  3. https://well.blogs.nytimes.com/2015/02/03/new-york-attorney-general-targets-supplements-at-major-retailers
Yazıyı beğendiyseniz 5 yıldız verebilir misiniz?

Çağlayan Taybaş

İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Moleküler Biyoloji ve Genetik mezunuyum. Şu an Roche'a bağlı olarak klinik araştırma koordinatörü olarak çalışıyorum. Ayrıca İstanbul Üniversitesi'nde ekonomi (açık öğretim) okuyorum. Lisans hayatım boyunca laboratuvarın yanında bilim yazarlığı, programlama, ney ve satranç ile uğraştım. Mezun olduktan sonra askere gitmeden önce sinirbilim.org'u kurdum. Şu an iş hayatım çok yoğun olduğu için eskisi gibi yazamıyorum. Yine iyi idare ettiğimizi düşünüyorum. Bana herhangi bir soru sormak isteyen varsa c.taybas@gmail.com'a mail atabilirler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.