tarafından eklendi tarafından eklendi

Komplo ve Komplo Teorisi Nedir? Tarihi Hakkında Ne Biliyoruz?

Kimimizin duyduğunda burun kıvırdığı, kimimizin konuşmaktan haz duyduğu ve hatta kimimizin de korktuğu komplo kavramı ve komplo teorileri hakkında neler biliyoruz?

Komplo teorisi en bilindik tanımı ile; “Gerçek veya tüzel bir kişilere veyahut ülkelere karşı gizlice zarar verme amacı güdülerek tuzakların kurulduğu varsayımına dayandırılan düşüncelerinin tümüdür.” şeklinde açıklanabilir. Fakat komplo teorisinin yalnızca siyasi alanda değil; spordan bilime, teknolojiden ekonomiye ve hatta öldüğü bilinen kişilerin aslında ölmediğine kadar birçok alanda karşımıza çıktığının farkında olmalıyız. Tam bu noktada öncelikle komplo ile komplo teorisi arasındaki farkın ortaya konulması, ardından da nelerin komplo teorisi olduğunun netleştirilmesi gerekmektedir.

Komplo Teorisinin Tarihi

Komplo teorilerinin aksine komplo aslında gerçekliği kanıtlanmış ve gerçek manada tasarlanarak uygulamaya geçirilen gizli planlar iken komplo teorileri düşünsel inşalardır. Neler komplo teorisi değildir sorusunu yanıtlayacak olursak da: Doğruluğu kanıtlanmış olsun veya olmasın belli bir altyapıya dayanmayan açıklamalar, fütürist yaklaşımlar ve kehanetlere komplo teorisi denmemektedir. Buraya kadar komplo teorileriyle ilgili tersten bir yaklaşım sergilendi ve “Ne olmadığı ve komplo ile arasındaki fark” vurgulandı.  Her şeyi en baştan alarak komplo teorilerinin kısaca tarihsel geçmişinden söz edelim.

Aydınlanma döneminin önemli politik felsefecilerinden olan Niccolo Macciavelli (1467-1527) komplo teorilerinden –bildiğimiz anlamda- ilk kez bahseden kişidir. Prens adlı kitabının özellikle 19. bölümünde komplo teorilerine üstü kapalı da olsa değinmektedir. 16. yüzyıl için müthiş bir tarih ve felsefe kitabı olan Discourses on Livy adlı kitap serisi içindeki 3. kitabınının 6. bölümünü ise sadece komplo teorilerine ayırmıştır. Macciavelli her ne kadar komplo teorilerini günümüzdeki anlamından uzak bir şekilde ele alarak, mevcut yönetimin kendilerine karşı kurulan komplolara hazırlıklı olması ve bu sayede bu kitabın uyarı mahiyetinde olarak kendilerini savunabilmelerini sağlamak amacını gütmüş olsa da modern anlamda ilk kez komplo teorilerinden bahsetmiş kişidir.

Komplo-ve-Komplo-Teorisi-Nedir-Tarihi-Hakkında-Ne-Biliyoruz-3

20. yüzyılının çok önemli bilim felsefecilerinden olan Karl Popper de Macchiavelli’nin komplo teorisi anlayışını genişleterek bunu filozofik açıdan ele almıştır. Popper’e göre bir iddianın bilimsel olması için o iddianın yanlışlanabilir olması gerekir. Yani bir iddianın (hipotezin) sonraki gelişmelere göre yanlışlanma ihtimali, o iddiayı günümüz koşullarında bilimsel kılar. Komplo teorilerine baktığımızda ise hem doğruluğu hem de yanlışlığı kanıtlanamayan yalnızca zannetmelere dayanan bir düşünce silsilesi olduklarını görmekteyiz. Bu da komploların yanlışlanabilir olmaması ile ve kanıttan ziyade inanca dayalı olduğunun diğer bir göstergesidir. Kısacası önce inanç gelir ve daha sonra bu inancı doğrulayacak kanıt arayışı içinde olunur.

Bilgi Değil Sezgi Ön Planda

Komplo teorileri günümüzün popüler kültüründe sosyolojinin, psikolojinin, felsefenin ve bu komplo teorilerine inanmaya hazır bekleyen tüm insanların yer edinmiş haldedir. Bu teorilerin çok büyük çoğunluğu mantıksal safsatalarla ortaya çıkar. Bilgi yerine sezgi kullanılarak ortaya çıkartılır. Evrimsel olarak da insanlar bunları üretmeye ve daha da önemlisi bunlara inanmaya yatkındır çünkü; insanlar iyi bilmedikleri, kendilerine ilginç ve esrarengiz gelen konularla insanların akılları tam bir yetkinlikle çalışamaz ve bu konuda insanlar komplo teorileri tarafından manipüle edilerek bunlara inanmaya meyilli olabilirler.

Komplo teorisinin tanımına baktığımızda bazı içeriklere sahip olması gerektiğini görürüz: Komplo yapan kişi veya kişiler, ortak payda, tarihsel bir geçmiş ve onun açıklaması, komployu yayma amacı güdenlerin kasti amaçları, söz konusu tarihsel geçmiş ve niyetlerinin ve aksiyonlarının gizli olarak tutulması her komplo teorisinde bulunması gereken ortak özelliklerdir. Komplo teorilerindeki diğer önemli hususlardan birisi de; mevzu bahis durum için diğer açıklamalar daha muhtemel iken komplo teorisinin getirdiği açıklamanın daha küçük bir olasılıkla gerçek olmasının mümkün olmasıdır. Argumentum ad populum’dan uzaklaşmak suretiyle bu teorilerin insanı cezbeden ve inanmaya yönelten kısmı da bu değil midir zaten?

Komplo teorilerinin muhtemel faydalarına gelecek olursak; komplo teorilerinin başlıca yararı gerçekte var olan veya olabilecek skandalların önlenmesinde kullanılabilecek bir araç olmasıdır. Komplo teorileri sayesinde özellikle gücü elinde tutan yönetimde olan kişilere, medyaya ve bilim safına karşı eleştirel bir yaklaşım sergilemek ileride oluşabilecek muhtemel hataların önlenmesinde fayda sağlayacaktır. Ayrıca bu teoriler sayesinde daha transparan bir bilgi alışverişi doğar.

Son olarak, 1890-2010 yılları arasında dikkate alındığında dalgalanma olmasına karşın üretilen komplo teorisi sayısında yıldan yıla anlamlı bir artıştan söz edemiyoruz. Yani günümüzden 30, 50, 80 ve hatta 100 yıl öncesinde ne kadar komplo teorisi üretiliyorsa günümüzde de istatistiki açıdan bakıldığında aynı sayıda teori üretildiği ortaya konulmuştur.

Hazırlayan: Emin Kazdaloğlu

Kaynaklar

Van Prooijen, J. W., & Douglas, K. M. (2017). Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations. Memory studies, 10(3), 323-333.

Dentith, M. R. (2016). When inferring to a conspiracy might be the best explanation. Social Epistemology, 30(5-6), 572-591.

https://en.wikipedia.org/wiki/Philosophy_of_conspiracy_theories
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_conspiracy_theories
https://en.wikipedia.org/wiki/Conspiracy_theory

Emin Kazdaloğlu

2018 yılının Ocak ayında İTÜ işletme mühendisliğinden mezun oldum. Şu anda yine İTÜ’de endüstri mühendisliğinde yüksek lisans yapıyorum ve tez aşamasındayım. Aynı zamanda yüksek lisans yaptığım bölümde araştırma görevlisiyim. İstatistik, yöneylem, veri bilimi gibi alanlar başta olmak üzere genel mühendislik, felsefe, matematik, biyoloji, ekonomi, tarih ve bilişim ile de ilgiliyim. Ayrıca bir spor sözlüğünde yazarlık yapmaktayım.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.