Yalan Makinesi Nasıl Çalışır?

Yalan Makinesi Nasıl Çalışır

Dr. House’un dediği gibi ‘herkes yalan söyler (everybody lies)’. Bazen kişiler iyi niyetle bile bunu yapar, örneğin, bir arkadaşınız sizi sinemaya davet etti ama o gün hiç dışarı çıkmak istemiyorsunuz ve ödevim var diyerek iyi niyetinizle yalan söyleyebilirsiniz. Ancak her zaman yalan söylemek bu kadar masum olmayabilir.

Laboratuvarda Yalan Söylemek

Bilim insanları bir yalanın iki kısımdan oluştuğunu düşünüyor. İlk kısımda kişi söylenecek yalanı oluşturmalı, ikinci kısımda ise gerçeği örtbas etmeli.

Laboratuvar ortamında yalancılığı çalışmak için araştırmacılar insanlardan yalan söylemelerini istedikleri bir dizi durum oluşturdular. Bu konuyla ilgili popüler bir test yalancı hırsız örneğidir. Bu testte her bir gönüllüye bulunduğu odada iki nesne (örneğin, saat ve yüzük) sunulur ve bir tanesini seçip dolapta saklaması istenir. Aynı zamanda katılımcıya soru sorulduğunda ondan iki nesneden bir tanesine sahip olduğunu inkâr etmesi istenir. Bu durumda katılımcı bir durumda doğru ikinci durumda yalan söyleyecektir.

Yalan Makinesi Elektriksel Sinyalleri Kullanıyor

Soru sorulmaya başlamadan önce araştırmacılar katılımcının kafa derisine elektrotları yerleştirdiler. Elektrotlar olaylara bağlı beyin yüzeyinde gerçekleşen elektrik sinyallerinin gücünü kaydediyorlar. Bu sinyaller beynin yalan söyleme ve gerçeği anlatma durumlarında nasıl davrandığı ve şekillendiği ile ilgili bize ipuçları veriyor. Elektriksel etkinliği kullanarak beynin çok geniş bir bölgesi ölçüldüğünden tam olarak yalanla veya doğru söylemeyle ilgili alanlar tespit edilemiyordu. Ancak son yıllarda geliştirilen fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) tekniği beyindeki kan akışında gerçekleşen değişimleri ölçerek hangi bölgeye kan akışı hızlandığını tespit ediyor ve o anda beyin hangi işle meşgulse o işten sorumlu bölge belirlenebiliyor.

Yalan Bölgeleri

Yalancılıkta rol oynayan birkaç beyin alanı olmasına rağmen en büyük rol prefrontal kortekse aittir. Çok sayıda fMRI analizi sonuçları kişilerin yalan söylediği anda prefrontal korteks etkinliğinde büyük bir artış olduğunu gösteriyor. Alnın hemen arkasında bulunan prefrontal korteks karmaşık düşünme, planlama, problem çözme ve karar verme (yalan söylemek için gerekli bileşenler) gibi idari işlerden sorumlu beyin bölgesidir. Yalan söyleme esnasında prefrontal korteksin etkin olması pek şaşırtıcı bir sonuç değil. Dürüstlük beyinde sahtekârlıktan daha az çaba gerektiriyor. Yapılan çalışmalarda yalan söylediklerinde insanların cevap verme süreleri daha uzuyor.

Prefrontal korteks sadece yalan söylerken değil, günlük hayatta yaptığımız çoğu işte etkin görev alıyor. Yemek yaparken, satranç oynarken veya konuşurken bile sürekli prefrontal korteksi kullanıyoruz, bu yüzden bu bölgenin etkinleşmesi her zaman yalan söylemek olarak yorumlanamaz.

Yalanı Tespit Etmek İçin fMRI Kullanmak

Beyinde hiçbir yalan bölgesi bulunmasa bile yine de araştırmacılar fMRI tekniğiyle laboratuarda 85% oranında kişinin yalan söylediğini tespit edebiliyor. Yalan makinesi cihazını duymayanınız yoktur sanırım. Bu kadar yüksek bir orana rağmen yalan makinesi ve fMRI’nın laboratuvar dışında kullanımı çok tartışmalara yol açmıştır.

Stanford Üniversitesi’nde hafıza üzerine çalışan Anthony Wagner laboratuar çalışmalarının gerçek hayatla çok paralel gitmediğini söylüyor. Wagner katıldığı bir mahkemede fMRI ile yapılan bir yalan tespitinin geçersizliğini kanıtlamasıyla biliniyor. Laboratuvar çalışmalarında katılımcılardan yalan söylemesi isteniyor, yalanlar talimat üzerine oluşturuluyor ve hiç risk taşımıyor ancak gerçek dünyada yalan söylemenin riski fazla ve kişiler duygusal bir yükümlülük altındalar. Wagner’ın yanı sıra çok sayıda sinirbilim insanı fMRI’nın yalan tespiti için kullanılamayacağını savunuyor.

Yalan Söylediğinde Kişi Kendi Yalanına İnanıyor

Plymouth Üniversitesi’nde beyin görüntüleme teknikleriyle yalancılık üzerinde çalışan Profesör Giorgio Ganis fMRI ve benzeri tekniklerin gerçek dünyada yalan tespitinde kullanılması için henüz çok erken olduğunu söylüyor. Çünkü kişi yalan söylediğinde kendisi de bu yalana inanıyor ve artık o bir yalan olmaktan çıkıyor. Belki bir gün çok daha üst düzey, gelişmiş tekniklerle yalanı 100%’e yakın oranlarda tespit edebiliriz.

Hazırlayan: Çağlayan Taybaş

Kaynaklar

  1. http://journals.lww.com/co-neurology/Abstract/2009/12000/The_neurobiology_of_deception__evidence_from.7.aspx?trendmd-shared=0
  2. http://cercor.oxfordjournals.org/content/19/7/1557.full.pdf+html
  3. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1053811910014552
  4. Wagner A. “Can neuroscience identify lies?”A Judge’s Guide to Neuroscience: A Concise Introduction. Gazzaniga M (ed). University of California, Santa Barbara, 2011.
  5. Kozel FA, Johnson KA, Mu Q, Grenesko EL, Laken SJ, et al. Detecting deception using functional magnetic resonance imaging. Biological Psychiatry. Oct; 58(8):605-613 (2005).
  6. Podlesny JA, Raskin DC. Effectiveness of Techniques and Physiological Measures in the Detection of Deception. Psychophysiology. 15(4):344-59 (1978).
  7. Spence SA. The deceptive brain. Sournal of the Royal Society of Medicine. Jan; 97(1):6-9 (2004).
  8. The Polygraph and lie detection. National Academies of Science, 2003.
Yalan Makinesi Nasıl Çalışır?
Yazıyı beğendiyseniz 5 yıldız verebilir misiniz?

Çağlayan Taybaş

İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Moleküler Biyoloji ve Genetik mezunuyum. Şu an Roche'a bağlı olarak klinik araştırma koordinatörü olarak çalışıyorum. Ayrıca İstanbul Üniversitesi'nde ekonomi (açık öğretim) okuyorum. Lisans hayatım boyunca laboratuvarın yanında bilim yazarlığı, programlama, ney ve satranç ile uğraştım. Mezun olduktan sonra askere gitmeden önce sinirbilim.org'u kurdum. Şu an iş hayatım çok yoğun olduğu için eskisi gibi yazamıyorum. Yine iyi idare ettiğimizi düşünüyorum. Bana herhangi bir soru sormak isteyen varsa c.taybas@gmail.com'a mail atabilirler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.