Nöroplastisite Nedir ve Neden Çok Önemlidir?

Nöroplastisite

Şundan sadece bir 10 yıl öncesine kadar belirli bir yaştan sonra beyninizin değişmeyeceği, zekânızın sabit kalacağı düşünülüyordu. Bilim insanları insan beyninin hayat boyunca pek bir değişime uğramadığını düşünüyorlardı. Nöronlar arasındaki bağlantıların hep sabit kaldığını zannediyorlardı. Hatta lise kitaplarına bakarsanız hala beyinde yeni sinir hücrelerinin üretilmediği yazar. Ancak nöroplastisite kavramının ortaya çıkışıyla beraber beynin sürekli kendini yenilediği görüldü.

Eski görüşe göre eğer utangaç biri olarak doğmuşsanız hayatınız boyunca öyle kalıyordunuz. Matematiğe ilginiz yoksa bu sizin iyi bir bilim insanı olma şansınızı sıfırlıyordu. Çoğu kişi hala bu tür bilgilere inanıyor ve kendini kısıtlamaya devam ediyor. Ben de sayısal zekâ yok, matematiği istesem de yapamam mı diyorsunuz? Ne yaparsam yapayım bir müzik aleti çalamıyorum böyle doğmuşum gibi sözleri duymuşsunuzdur.

Son yapılan araştırmalar bu varsayımların artık doğru olmadığını gösterdi. Beyinde var olan nöral bağlantılar gevşetiliyor ve bu esnada yeni bağlantılar oluşturuluyor. Bu nöral bağlantılar sahip olduğumuz davranışları, karakteri, bilgileri kısacası her şeyimizi oluşturuyor.

Nöro Ne? Nöroplastisite …

Bir insan yedisinde neyse yetmişinde de odur, huylu huyundan vazgeçmez gibi birçok atasözü olmasına rağmen insanlar değişir. Nöronların yeniden yapılandırılması işlemi nöroplastisite olarak bilinir. Bir alışkanlığınız var diyelim, örneğin yatmadan önce mutlaka şeftali suyu içiyorsunuz. Siz bunu zamanla tekrarladıkça ve bundan keyif aldıkça bu davranışınızı tetikleyen nöronlar arasındaki bağlantı güçleniyor. Bu nöral bağlantıların güçlenmesi ve gevşetilmesi işlemleri genel olarak nöroplastisite denir.

Neden alışkın olduğumuz şeyleri kolayca yaparken yeni bir eylemi gerçekleştirirken rahatsızlık duyarız? Çünkü insan beyni doğadaki diğer tüm maddeler gibi enerjinin korunumu kanununa tabidir. Beyin yeni bir bilgi girişi yapıyor ve ona aşina olmadığı için daha fazla enerji harcamak zorunda kalıyor. Bu da beyinde rahatsızlık yaratıyor.

Nöroplastisite Enerji Tasarrufu Yapmamızı Sağlıyor

İnsan beyni genelde ilk deneyimleri 2. ve 3.’lere göre daha kolay hatırlar. Çünkü en çok enerjiyi ve çabayı ilkinde harcar diğerlerinde sadece var olan bağlantılara ulaşmak gerekir. 10 yıldır araba süren birisi ilk direksiyon dersini çok iyi hatırlar ama bir hafta sonrasını muhtemelen hatırlamayacaktır. Beyin çok fazla miktarda bilgi alır ve daha sonra aynı bilgilerle karşılaştığında enerji tasarrufu yapmak için kendini hazırlar.

Zamanla beyin aynı bilgilerin üzerinden tekrar tekrar geçer. Artık aşina olunmayan bilgiler tanıdık hale gelir ve en sonunda alışkanlık dediğimiz durum ortaya çıkar. Alışkanlık oluştuktan sonra bu alışkanlıktan sorumlu nöronların bağlantıları çok güçlüdür. Tabi işin bir de kimyasal boyutu var.

Davranışların Çoğunu Bilinçli Bir Şekilde Yapmıyoruz

İnsanoğlunun alışkanlıklarına ne kadar derinden bağlı olduğunu hepimiz biliyoruz. Aslına bakarsanız gün içinde yapmış olduğumuz davranışların 40%’ından fazlasını etkin düşünmeyle yapmıyoruz. Yürürken her bir adımımız için düşünmüyoruz, yazı yazarken harfleri nasıl yazsam diye kafa yormuyoruz.

Alışkanlıklarımıza ne kadar bağlı olursak olalım onlar vazgeçilmez değiller. Zeki canlılarız ve karşımıza çıkan her sorunla başa çıkmak durumundayız. Ve bunu mantıklı ve sistematik bir şekilde yapmalıyız.

Dans öğrenmeyi mi istiyorsunuz? İstediğiniz dans tipini yapan insanları izleyin ve onları taklit ederek ayna nöronlarınızı çalıştırın. Aynı hareketleri yarın akşam da yapın. Sonra ertesi gün de tekrar yapın. Kısa zaman içinde göreceksiniz ki ayaklarınız artık odun gibi hareket etmeyi durduracaktır.

Sistematik Demek Ne Demek?

http://www.youtube.com/watch?v=daC2EPUh22w

Yukarıdaki video’da bir kızın bir yıl boyunca nasıl aşama aşama dans etmeyi öğrendiği gösteriliyor. Video’daki kız aynı hareketleri tekrarlayarak ve her gün üzerine yeni bir şey koyarak 365 günde çok iyi bir dansçı oldu. Aynı şeyleri istisnalar hariç herkes yapabilir.

Sigarayı bırakmak veya kötü bir huyunuzu iyi bir tanesiyle değiştirmek ister misiniz? Bunun belki de yapabileceğiniz en kötü yolu “YARIN sigarayı bırakacağım” demektir. Böyle dediğiniz emin olun beyniniz hiçbir zaman tam olarak değişimi gerçekleştirecek motivasyonu bulamayacaktır.

Sorunu sistematik olarak ele alın. Her gün sigara dozajınızı düşürerek zamanla bu nöronlarınız arasındaki bağlantıları zayıflatın. Sigara içmeyen insanlarla daha fazla vakit geçirin. Ayna nöronlarınızın onları taklit etmesini sağlayın. Zaman içinde göreceksiniz ki günden güne sigara içmeyi unutacaksınız.

Epigenetiğin Nöroplastisite ile İlişkisi

Beyin değişebilen bir yapıdır. Beyin dediğimiz yapı en temelinde genlerden oluştuğuna göre genlerin de değişebiliyor olması lazım. Son yıllara kadar bilim insanları genlerin değiştirilemez olduğuna inanıyorlardı. İnsanların tüm hayatları boyunca aynı genetik koda sahip olduğu zannediliyordu. Son yıllarda yapılan çalışmalar bunun böyle olmadığını gösterdi. Değişen çevreye uyum sağlamak için hücre içindeki genetik materyalin sürekli bir değişim gösterdiğini ortaya çıkardı. Epigenetik dış etmenlerin gen ekspresyonunu nasıl değiştirdiğini inceleyen bilim dalıdır.

Cılız bir vücudunuz var ve yoğun egzersiz yapmaya vaktiniz yoksa sorun değil. Hafif ağırlıklarla başlayın ve sadece en çok yapmak istediğiniz sporları yapın. Düzenli ve sistematik bir şekilde bunları yaparsanız değişimin yakın zamanda ortaya çıkacağını göreceksiniz. Zaman içinde siz kendinizi zorladıkça genleriniz bu değişime uyum sağlayacaktır. Gen ekspresyonlarını değiştirecek ve kaslarınızı oluşturan proteinlerinizin sayısı artacaktır.

Nöroplastisite sayesinde şu an olduğunuzdan çok farklı bir insan olabilirsiniz. Hiç topu başkasına atmayın, olduğunuz insan için başkalarını suçlamayın, hiçbir şey için geç değil. Tüm sorumluluğu aldığınız takdirde, daha farklı bir insan olmak için tek yapmanız gereken istemek. Beyninize söz geçirebilirsiniz harika bir hizmetkar olacaktır. Yapmanız gereken tek şey sistematik bir şekilde hareket etmek. Beyninizi her gün zorlayın!

Kilit Noktalar

Yazının bu bölümünde nöroplastisiteyi kullanırken yapmamız gereken şeylere kısa kısa değinip konuyu toparlayacağız.

  1. Nerede olduğunuzu bilin. Eğer GPS cihazınız sizin mevcut konumunuzu belirleyemezse yolunuzu asla bulamazsınız. Durumunuz ne kadar kötü olursa olsun her zaman kendinizi bilmek önemlidir. Kim olduğunuz, o noktaya nasıl geldiğinizin bir önemi yok. Herhangi bir suçlu arayarak enerjinizi yanlış yerlerde harcamayın.
  2. Hedefinizi belirleyin. Tam olarak ne istediğinizi bildikten ve varış noktasını bildikten sonra yapılacak şey yol patikanızı belirlemek olacak. Yeni nöral ağlarınızı oluşturmak için beyninizin tam olarak ne istediğini bilmesi gerekiyor.
  3. Sistematik yaklaşın. Yapmak istediğiniz şeyleri yaparak işe başlayın. İlk adımın zor olduğunu ve nedenini yukarıda açıklamıştık. Eğer aşçı olmak istiyorsanız, mutfağa gidin ve bir şeyler pişirmeye başlayın. İlk denemeler çok lezzetli olmayabilir. Zamanla yeni bilgiler öğrendikçe beyninizde yeni nöral bağlantılar gelişecek ve çok yakında amacınıza ulaşacaksınız.

Hazırlayan: Çağlayan Taybaş

Kaynaklar
  1. Dr. Joe Dispenza – Evolve your Brain: The Science of Changing your Mind
  2. Dr. Daniel Amen – Change your Brain, Change your Life – The Breakthrough Program for Conquering Anxiety, Depression, Obsessiveness, Anger, and Impulsiveness
  3. Charles Duhigg – The Power of Habit: Why we do what we do in Business and Life
  4. Schwartz, J. M., & Begley, S. (2002).The mind and the brain: Neuroplasticity and the power of mental force. Regan Books/Harper Collins Publishers.
  5. Azmitia, E. C. (1999). Serotonin neurons, neuroplasticity, and homeostasis of neural tissue.Neuropsychopharmacology,21, 33S-45S.
  6. Allis, C. D., Jenuwein, T., Reinberg, D., & Caparros, M. L. (Eds.). (2007). Epigenetics.
  7. Andersen, J. L., & Aagaard, P. (2010). Effects of strength training on muscle fiber types and size; consequences for athletes training for high‐intensity sport.Scandinavian journal of medicine & science in sports,20(s2), 32-38.

Çağlayan Taybaş

İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Moleküler Biyoloji ve Genetik mezunuyum. Şu an Johnson & Johnson'a bağlı olarak Erenköy Ruh ve Sinir Hastalıkları hastanesinde klinik araştırma koordinatörü olarak çalışıyorum. Ayrıca İstanbul Üniversitesi'nde ekonomi (açık öğretim) okuyorum. Lisans hayatım boyunca laboratuvarın yanında bilim yazarlığı, programlama, ney ve satranç ile uğraştım. Mezun olduktan sonra askere gitmeden önce sinirbilim.org'u kurdum. Şu an iş hayatım çok yoğun olduğu için eskisi gibi yazamıyorum. Yine iyi idare ettiğimizi düşünüyorum. Bana herhangi bir soru sormak isteyen varsa c.taybas@gmail.com'a mail atabilirler.

Nöroplastisite Nedir ve Neden Çok Önemlidir?” için bir yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.